Congres 12 en 13 november 2005
Zaterdag 12 november 2005
10.00 - 11.00 Aankomst, inchecken, koffie
11.00 - 12.15 De componist en pianist Léon Orthel
Ton Hartsuiker
Léon Orthel, 100 jaar geleden geboren en bijna 25 jaar als hoofdvakdocent piano aan het Koninklijk Conservatorium verbonden (1947-'71), was binnen de Haagse piano-sectie een bijzondere figuur, omdat zijn bekendheid als componist heel wat groter was dan die als pianist. Hij trad voornamelijk op als solist in eigen werk zoals in 1930 in zijn debuutstuk Concertino alla Burlesca en later in zijn Vierde Symfonie, de Sinfonia Concertante uit 1949. Over de passie en creatieve kracht, die van zijn pianospel uitging, heb ik met bewondering horen spreken, maar zelf heb ik hem als pianist alleen gekend van de inspirerende wijze waarop hij met mij pianoconcerten van Brahms, Rachmaninov en Pijper speelde.
In de jaren 50, toen ik bij hem studeerde, werden zijn composities met grote regelmaat uitgevoerd, maar nog in hetzelfde decennium zou door de voortschrijdende avant-gardistische technieken zijn muziek op de achtergrond geraken. Alle reden voor eerherstel!
In mijn bijdrage op de EPTA-studiedag zal ik uiteraard vooral Orthel's piano-oeuvre belichten. Welk belang deze muziek kan hebben voor de pedagogiek, is een gegeven dat daarbij ruimschoots aan de orde komt.
Ik heb drie pianisten uitgenodigd om ter afsluiting een klein concert te geven: Ineke Canté, die al in haar Amsterdamse studietijd Orthel bij mij studeerde en twee leerlingen uit de Jong Talent-klassen van Den Haag en Amsterdam: Henk Bart (14) (docent: Marlies van Gent) en Jukka van der Koog (13) (docent: Marjès Benoist).
12.15 - 13.35 Lunchpauze
13.35 - 14.50 ‘Piano spelenderwijs’, voor kinderen van groep 3 en 4 van de basisschool
Henriëtte van der Aalst
Als pianodocente verzorgt Henriëtte van der Aalst al jaren de lessen voor kinderen die zich nog oriënteren wat betreft de keuze van hun instrument. Na een half jaar verschillende instrumenten te hebben bespeeld, maken de kinderen een keuze. Zo zijn pianoklasjes van vijf leerlingen ontstaan. Tegelijkertijd bleek er behoefte te bestaan aan een voorbereidend jaar voor leerlingen van 6 à 7 jaar. De ervaring met deze twee doelgroepen hebben haar op het idee gebracht om een jaarcursus de ontwikkelen: "Piano spelenderwijs, voor kinderen van groep 3 en 4 van de basisschool".
Een groep van vijf jonge leerlingen tegelijk op pianoles vraagt om een speciale benadering: veel auditief werken, speciaal repertoire verzamelen en werkvormen ontwikkelen.
Tijdens deze voordracht wordt verteld én met audiovisueel materiaal (DVD) getoond wat er tijdens deze lessen wordt bereikt. Tevens wordt een en ander toegelicht omtrent de werkwijze.
Voor de spelenderwijs-cursus worden digitale piano's gebruikt, welke mogelijkheden bieden om te improviseren. Deze improvisatie- en andere mogelijkheden van de digitale piano worden nader toegelicht.
Henriëtte van der Aalst (1951) behaalde na het voortgezet onderwijs het diploma Onderwijzer basisonderwijs; Onderwijsakte B piano; Einddiploma solospel; De aantekening Kamermuziek op het Einddiploma solospel, aan het conservatorium van Maastricht bij de docent Jean Antonietti.
Als uitvoerend musicus is zij actief in het pianoduo "Mieke en Henriëtte van der Aalst". Met de uitvoering van 'le Sacre du Printemps' van Strawinsky uitgevoerd op één piano, oogstten het pianoduo succes. Van deze uitvoering verscheen een CD.
Naast haar werk als docente methodiek piano aan het Fontys Conservatorium is zij als docente piano verbonden aan het CKE (Centrum voor de Kunsten) te Eindhoven.
14.50 - 15.00 Korte Pauze
15.00 - 16.25 Achttiende eeuwse frasering en articulatie, zware en lichte voordracht
Bart van Oort
“Wat men niet begrijpt, kan het hart niet raken.” (Schubart, ca. 1784)
Zoals bij alle instrumenten ontwikkelde de piano zich van een instrument dat kon spreken, tot een instrument dat kon zingen. De klassieke esthetiek benadrukte echter het snel wisselen van 'Affekt', wat op zijn beurt de notatie beïnvloedde door een divers en verfijnd systeem van articulatietekens. Traktaten uit de klassieke periode schenken veel aandacht aan de correcte interpretatie van deze 'leestekens' in de muziek - maar begrijpen wij vandaag wel altijd wat de notatie betekent? Tegelijkertijd was het karakter van doorslaggevend belang, en een van de belangrijkste factoren in het vertalen van de tekens naar de praktijk. Een uitvoering kon, afhankelijk van het Affekt, 'zwaar' of 'licht' zijn. Weten wij nog wel hoe dat moet?
Bart van Oort is docent fortepiano en uitvoeringspraktijk aan het Koninklijk Conservatorium te Den Haag en docent fortepiano aan het Conservatorium van Amsterdam en aan het Koninklijk Vlaams Conservatorium in Antwerpen. In Nunspeet bespeelt hij een kopie van een vijfoktaafs fortepiano naar Anton Walter (ca 1795) gebouwd door Chris Maene (Ruiselede, 2000).
16.25 - 17.00 Theepauze
17.00 - 18.15 Algemene Ledenvergadering
18.15 - 20.00 Diner
20.00 - 22.00 De Vereniging EPTA Nederland, de koers, en ledenparticipatie
(Plenaire Discussie)
Het eerste uur zal er in groepjes worden gepraat over een aantal onderwerpen die met EPTA Nederland en ons vakgebied te maken hebben. Deze deelonderwerpen worden u aangereikt in de congresmap. De resultaten zullen in het tweede uur worden besproken tijdens een plenaire discussie in de zaal waarbij iedereen aanwezig is.
Het overlappende thema van de onderwerpen is de vereniging EPTA Nederland zelf. Steeds meer zien we projecten gerealiseerd in nauwe samenwerking met leden, georganiseerd in werkgroepen. Een goede zaak. Toch is het belangrijk om de vinger aan de pols te houden en te signaleren waar de vereniging níet aan toekomt, en hoe toekomstige mogelijke knelpunten kunnen worden opgelost. Ook wordt bekeken wat de wensen van de leden zijn t.a.v. EPTA, en hoe we dit samen met u in de toekomst kunnen invullen.
Zondag 13 november 2005
10.00 - 11.15 Het kritisch omgaan met partituren en ander bronnenmateriaal
Geert Dhondt
m.m.v. Bart Van Kerchove, piano
“De componist heeft altijd gelijk, zelfs als hij zich vergist…”
Voor de pianist is de muziekpartituur een bijna even onmisbaar 'instrument' als het klavier zelf. En zo kritisch als de pianist zijn of haar vleugelpiano uitkiest, zo gemakkelijk laat hij of zij zich vaak leiden door de kostprijs van de partituur i.p.v. een welbepaalde keuze voor een muziekuitgave. Er is wellicht geen ander instrument waarvoor er zoveel keuze mogelijk is tussen verschillende edities van eenzelfde werk.
Behalve geannoteerde versies komen ook regelmatig nieuwe Urtext-uitgaven op de markt. Wat zijn de voor- of nadelen hiervan? En is die vermeende Urtext wel een Urtext? Staan zij dichter bij de zgn. “waarheid”, zijn zij juister, geven zij beter de bedoelingen van de componist weer?
Een centrale positie in deze discussie wordt ingenomen door het woord 'waarheid', een heel relatief begrip: hoe kan -met het oog op een waarheidsgetrouwe uitvoeringspraktijk- een reconstructie van de geschiedenis de pianist dienst bewijzen?
De nodige aandacht zal ook besteed worden aan het kritisch wikken en wegen van partituren: ontcijferen, situeren en kritisch toetsen van het materiaal. We belichten enkele algemene principes van tekstkritiek en besteden aandacht aan het 'kritisch apparaat'.
Verder hebben we het ook even over de 'interpretatie': wat interpreteren we eigenlijk? Hierbij aandacht voor de letterlijke en afgeleide betekenissen van de partituur en van de muziek.
Voor deze lezing wordt gebruik gemaakt van een powerpoint-presentatie en van concrete muziekvoorbeelden.
Pianist, muziekwetenschapper en basklarinettist Geert Dhondt (1966) studeerde aan de conservatoria van Gent en Rotterdam o.a. piano bij Claude Coppens. Daarnaast studeerde hij kunstgeschiedenis en musicologie. Sinds 1988 doceert hij muziekanalyse en onderzoeksmethodiek aan het Koninklijk Conservatorium van de Hogeschool Gent. Als muziekwetenschapper is hij thans bezig met een onderzoek naar de relatie tussen muziek en andere kunstuitingen.
Bart Van Kerchove (1976) studeerde piano bij Lieve Saerens aan de Stedelijke Academie voor Muziek en Woord te Lokeren en aan het Koninklijk Conservatorium te Gent in de klas van Johan Duijck. Sinds 1998 vormt hij een pianoduo (het Ganda2uo) met An Hoorelbeke. Hij is pianist van het Aram Ensemble. Sinds enkele jaren is hij pianobegeleider aan de Stedelijke Academie voor Muziek, Woord en Dans te Deinze en pianoleerkracht aan het Stedelijk Conservatorium van Oostende. Daarnaast is hij ook altijd actief geweest als componist, voornamelijk van pianowerken en toneelmuziek.
11.15 - 11.50 Koffiepauze
11.50 - 12.55 Rond “Zo kan het ook”
Frans Schreuder
Tussen 1996 en 2005 bevatte het Piano Bulletin de vaste rubriek ‘Zo kan het ook’. Deze bijdragen zullen tijdens het Nunspeet congres in gebundelde vorm beschikbaar zijn. In het boekje vindt u opmerkingen omtrent en motivatie voor de stukjes. De auteur-spreker zal aan de hand van de inhoud klankvoorbeelden geven. Daarnaast zal hij in dezelfde geest nieuwe tips geven die nog op zijn lijstje stonden.
Frans Schreuder was jarenlang hoofd van de afdeling piano en leraar pianomethodiek en uitvoeringspraktijk respectievelijk aan de muziekschool en het conservatorium van Rotterdam.
Hij is bestuurslid van EPTA en redactielid van het Piano Bulletin geweest. Hij was mede-oprichter van EPTA Nederland en initiator van het EPTA Documentatie Centrum (EDC), waarvan hij dit jaar het bestuurslidmaatschap neerlegt. Frans Schreuder is erelid van EPTA.
12.55 - 14.15 Lunchpauze
14.20 - 15.35 Theorie en praktijk van het studeren, aan de hand van composities van Robert Schumann
Günther Philipp en Ute Pruggmayer-Philipp
Bij het studeren is het steeds herhalen van speelbewegingen om tot een 'geautomatiseerd' resultaat te komen, niet genoeg. Veel betere resultaten worden bereikt als men de moeilijkheden aanpakt met behulp van varianten als verandering van ritme, dynamiek, de aanslagmanier, en men verschillende invalshoeken kiest om tot een muzikale afronding te komen. Dergelijke varianten leiden sneller naar het doel en maken het studeren interessanter. Dit wordt gedemonstreerd aan de hand van composities van Schumann (o.a. opus 15, 68, 124). Aansluitend wordt de mogelijkheid geboden met enkele proefpersonen aan hun gekozen materiaal te werken.
Prof. Günter Philipp (1927), gaf tot 2002 les aan de muziekhogescholen van Leipzig en Dresden. Hij concerteerde na de val van de Berlijnse muur (1989) in binnen- en buitenland, o.a. Zweden en Japan, en speelde in ongeveer 450 radio-opnamen. In 1972 zette hij aan de muziekhogeschool Dresden het planmatig improvisatie-onderwijs op. In 2003 verscheen zijn tweede leerboek (820 blz.) Klavierspiel und Improvisation.
Prof. Ute Pruggmayer-Philipp (1962), werkt als hoofdvakdocente piano en improvisatie in Dresden en is daarnaast als pianiste actief in internationale concerten en als docente in cursussen. De pianisten tezamen oogsten veel waardering met hun improvisaties voor twee piano's.
15.35 - 16.10 Theepauze
16.10 - 17.15 Svjatoslav Richter in de jaren '40
Hans Bruin
Van Svjatoslav Richter verschijnen de laatste jaren steeds meer vroege opnames. Tot voor kort waren opnames uit de vroege jaren ‘50 zeldzaam, maar door toedoen van labels als Parnassus, Ankh en Doremi hebben we nu toegang tot een stortvloed aan recital materiaal. Het aantal uitgebrachte opnames uit de jaren ‘40 is echter nog steeds zeer gering en gaan niet verder terug dan 1948, misschien vanwege de matige geluidskwaliteit, mischien vanwege het betreurenswaardige feit dat radio archieven hun deuren gesloten houden. We zullen tijdens deze lezing naar een aantal onbekende opnames van de jonge Richter luisteren om een vollediger beeld te krijgen van zijn kunst.
Hans Bruin (1944) volgde zijn opleiding bij Jan Couvée in Alkmaar en bij Piet Vincent in Haarlem. Hij was werkzaam als docent hoofdvak piano en methodiek aan de vakafdeling van de Stichting muziekschool van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst te Haarlem en als docent hoofdvak piano aan het Sweelinck Conservatorium. Van 1974 tot 1996 was hij docent hoofdvak piano en methodiek aan het Conservatorium Alkmaar.
